Του Τζώρτζη Ανωμήτρη

Στο έγγραφο που ακολουθεί δίδεται σε πιστή αντιγραφή πίνακας με τις ονομασίες αστικών οικιστικών σχηματισμών της επαρχίας Μονεμβασίας, καθώς και το ονοματεπώνυμο των δημογερόντων των οικισμών αυτών στα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης. Το περιεχόμενο του εγγράφου εκφράζει απόφαση των δεκαεφτά δημογερόντων της επαρχίας και η σύνταξή του, όπως και η σημείωση των ονομάτων τους κάτω από τα τοπωνύμια συντελέστηκε στη Μονεμβασία.

Το έγγραφο με κομψό και γοητευτικό τίτλο, με ορολογία της εποχής, απευθύνεται προς το Υπουργείο Θρησκευμάτων, όπως θα λέγαμε σήμερα, και ζητείται να φροντίσει όπως τύχει σεβασμού και ιδιαίτερης προσοχής μοναστήρι της επαρχίας αυτής και να μη λεηλατείται από περαστικούς.

Δίνουμε αποσπασματικά στοιχεία του εγγράφου 1.

“Πρός το έξοχον Υπουργείον της Λατρείας

Ιερόν Μοναστήριον σεμνυνόμενον επ’ ονόματι της Μεταμορφώσεως του Δεσπότου και Σωτήρος Χριστού και κείμενον εις την επαρχίαν ταύτην της Μονεμβάσιας, κατά μέρος της γκαγκανιάς, αφού εν καιρώ της τυρρανίας κατελεηλατείτο και υπέφερε τα πάνδεινα παρά των εχθρών της πίστεως...

όταν δε ήχησεν η σάλπιγξ της ελευθερίας ...και έχουσιν οι πατέρες προθυμίαν να ανοίξωσι και πολλούς ακαλλιεργήτους τόπους του ιερού Μοναστηρίου και επειδή κατά καιρούς και από διαφόρους επηρεάζεται το ιερόν τούτο καταγώγιον, ως κείμενον καθ’οδόν, παρακαλεί άπασα η επαρχία την Σεβαστήν Διοίκησιν να εκδώση εντόνους και αυστηράς διαταγάς εις το να μην επηρεάζεται από κανέναν αλλά να αποδίδη, το εις το έθνος ανήκον, με μίαν ρητήν διαταγήν του πολιτικού συστήματος της επαρχίας ταύτης και να μην καταπορθήται και καταλεηλατίζεται από τον τυχόντα...

Τη 20η Δεκεμβρίου 1824 εν τη Μονεμβασία.

οι ταπεινοί πατριώται και Δημογέροντες της επαρχίας ταύτης

ΒΑΤΙΚΑ Παναγιότις του γιανι Βατικιώτης, Ανδρέας μπατίστας
ΚΡΕΜΑΣΤΙ αναγνωστις παπαμιχαλοπουλος
ΦΗΝΙΚΙ αναγνοστις κοκυνος
ΛΙΡΑ αναγνοστις στελακις
ΚΟΥΛΕΝΤΙΑ διμιτρις σενεγακις
ΛΕΪΜΟΝΑ αναγνωστις γραμματικακις, γεωργακις αλεξακις
ΚΑΤΑΒΟΘΡΑ διμος ρουμανης
ΒΡΟΝΤΑΜΟΣ διμως μηρας
ΑΓΙΟ ΝΙΚΟΛΑΟ παναγιοτις παπαδακις
ΣΥΚΙΑ Μιχέλος αντονακος, δημητρακις παπαδακις
ΜΟΥΛΑΟΥΣ αναγνωστις τζανης
ΑΠΙΔΙΑ γιόργος καμωνος
ΟΙ ΔΗΜΟΓΕΡΟΝΤΕΣ ΤΟΥ ΦΡΟΥΡΙΟΥ γεώργιος δεσπωτόπουλος, κυριάκος κοσμάκις
πιστοποιούνται αι άνω υπογραφαί και επικυρούνται
ο Έπαρχος ο Γενικός Γραμματεύς
ΓΙΩΡΓΗΣ (δυσανάγνωστον) ΙΩΑΝΝΗΣ Γ. ΜΟΥΣΟΥΔΑΚΗΣ"

Το έγγραφο που παρουσιάσαμε αποσπασματικά έχει τον αριθμ. 9 και συναριθμείται μεταξύ των 29 λακωνικών και εκκλησιαστικών εγγράφων της συλλογής του Νικολάου Παναγ. Παπαδοπούλου, Πρωθιερέως, λογίου και ιστοριοδίφη από τη Β.Δ Πελοπόννησο.

Η ανάγνωση του κειμένου και η μαρτυρία των ονομάτων κάτω από τα τοπωνύμια οδηγούν σε ορισμένα συμπεράσματα. Εντύπωση προξενεί στον αναγνώστη το ενδιαφέρον των κατοίκων της επαρχίας οι οποίοι εκπροσωπούνται από τους δημογέροντες για μοναστηριακή υπόθεση έξω από τα όρια των αναφερομένων κοινοτήτων. Οι αγχίνοες εκείνοι ορεινοί, όπως οι κάτοικοι των Βατίκων και των Κουλεντίων, ή οι πεδινοί, όπως της Συκιάς και του Λείμονα αλλά και των άλλων περιοχών,όπως αυτές αναφέρονται με βάση το θρησκευτικό συναίσθημα, χρησιμοποιούν σαν όπλο την υπογραφή τους και “ταπεινώς” παρακαλούν αλλά στην ουσία απαιτούν την δικαίωση του μοναστηριακού αιτήματος.

Η παρετυμολογική απόδοση ορισμένων τοπωνυμίων όπως, ΜΟΛΑΟΥΣ αντί για Μολάοι, ΦΗΝΙΚΙ αντί φοινίκι, ΛΙΡΑ αντί Λυρά, η άγνοια κανόνων γραφής κυρίων οομάτων με κεφαλαίο αρχικό γράμμα, η ανορθογραφία των λέξεων, η απουσία τονιμσμού και σημείων στίξης μαρτυρούν χαμηλό επίπεδο γραμματικών γνώσεων. Ακόμα και οι δημογέροντες του Φρουρίου δεν εξαιρούνται από αυτή τη διαπίστωση. Αντίθετα φαίνεται κάτοχος σοβαρής παιδείας με το: “Πιστοποιούνται αι άνω υπογραφαί και επικυρούνται”, ο Γενικός Γραμματεύς Ιωάννης Γ. Μουσουδάκης. Αυτός θα ήταν ασφαλώς από τους Κρητικούς πρόσφυγες 2 που είχαν προσωρινά ή μόνιμα εγκατασταθεί στην περιοχή της Μονεμβασιίας, των Βατίκων και άλλων γειτονικών περιοχών όπως μαρτυρείται σήμερα από το πλήθος των κρητικής προέλευσης ονομάτων.

Σχετικά με τους δημογέροντες των Βατίκων σημειώνουμε τα εξής: Ο Παναγιοτις του γιανι δεν υπογράφεται με το επίθετό του αλλά με το πατριδωνυμικό Βατικιώτης. Υπόθεση θα κάνουμε εδώ για τον τόπο της προέλευσής του. Πρωτεύουσα του τόπου ήταν ακόμα το Φαρακλό. Φυσικό ήταν να αναδειχτεί από το αστικό ατό κέντρο δημογέροντας. Το παρωνύμιο άλλωστε, Βατικιώτης, οδηγεί στον τόπο καταγωγής του αφού Βάτικα λεγόταν και πολλές φορές γραφόταν το Φαρακλό. Ο άλλος δημογέροντας του εγγράφου, ο Ανδρέας Μπατίστας σίγουρα ήταν από το Λάχι στο οποίο πρωτοεγκαταστάθηκε η μεγάλη και δημιουργική αυτή βενετσιάνικης προέλευσης οικογένεια, πιθανότερο κατά τον ΙΗ αι. Ορθώς στο έγγραφο αποδίδεται μπατίστας, από το Battista = Bαπτιστής και αυτό από το Battiste - o -rio =Βαπτιστήριο, όπως λέγεται στο δυτικό δόγμα, και σημαίνει το οικοδόμημα ή το μέρος του ναού όπου γίνεται το βάφτισμα. Η λέξη έχει ελληνική την προέλευσή της. Είναι προσωνυμία του Αγίου Γιάννη του Προδρόμου και συνηθίζεται στο δυτικό κόσμο ως συνθετικό βαφτιστικών ονομάτων. Από καμιά άλλη πηγή, όπως π.χ. το γνωστό ύφασμα βατίστα δεν ετυμολογείται το επίθετο αυτό και είναι σφάλμα η παρετυμολογία του. Ο δημογέροντας, Ανδρέας μπατίστας, ήξερε καλά τη φωνητική και τη γραπτή απόδοση του ονόματός του.

Επίσης σε ανέκδοτη εργασία του γράφει για το ίδιο επίθετο ο Χρήστος Διπλάρος - Χρηστάρας. “Βατίστας είναι και τούτο μεγάλο σόι και πολύ μεγάλη και παλιά οικογένεια...και το σπουδαίο είναι ότι ευρίσκονται και μόνο στο Λάχι και στον Πειραιά που πήγαν από το Λάχι” 3.

Δέκα χρόνια αργότερα από τη χρονολογία σύνταξης του εγγράφου των δημογέροντων, όπως πιο πάνω, στα μετακαποδιστριακά χρόνια συναντούμε σε έγγραφο δύο αλλους δημογέροντες οι οποίοι για άλλους λόγους ερεύνησαν και διαβίβασαν μέσω της δημογεροντίας Μονεμβασίαςστο Υπουργείο Δικαιοσύνης στην Αθήνα το αποτέλεσμα της έρευνάς τους. Το επίσημο αυτό έγγραφο τελειώνει ως εξής:

“Εν Λάχι τη 16 Μαϊου 1833 οι δημογέροντες
Παναγιώτης Μιχαλέτου Δημήτριος Κοκκινάκης
αντίγραφον απαράλακτον τω πρωτοτύπω σωζομένω, εις τα αρχεία της Δημογεροντίας υπ’ αριθ. 1468 την 6 Ιουνίου 1833 εν Επιδαύρω Λιμηρά.

Ο Γραμματεύς της Επαρχιακής Δημογεροντίας Μονεμβασίας.
Αγαπητός Ιωαννίδης.

Δια το ακριβές της αντιγραφής, την 4 Ιουλίου 1833, εν Μονεμβασία
ο Ειρηνοδίκης Τ.Σ. Υπογραφή. Γεώργιος Ε. Δεσποτόπουλος4"

Αναφορικά προς τους δύο δημογέροντες αυτού του εγγράφου. Ο Δημ.Κοκκινάκης είναι πρόσωπο από την ιστορική οικογένεια των Βατίκων εγκατεστημένη στο Φαρακλό. Τον συναντούμε σε τοπικού ενδιαφέροντος έγγραφα των αρχών του ΙΘ΄ αιώνα. Ο Παναγιώτης Μιχαλέτου, όπως φαίνεται στην υπογραφή του να αποδίδεται σε πτώση γενική, μοιάζει για άνθρωπο εφοδιασμένο με γραμματικές γνώσεις. Με αυτό όμως ξεχωρίζει για τη σχολαστικότητά του. Δείχνει αυτό ότι ο λογιοτατισμός είχε εισβάλλει και στα Βάτικα την εποχή εκείνη. Ήταν από τον Άγιο Νικόλαο οπου είχαν εγκατασταθεί πριν από αυτόν Μιχαλέτοι. Για να έχει το αξίωμα του δημογέροντα στην περιοχή των Βατίκων, ο Παναγιώτης, θα συγκέτρωνε στοιχεία που του δίνανε κοινωνική υπεροχή και γενική αναγνώριση. 252 Αύγουστος 2007. Οι δημογέροντες στα χρόνια της τουρκοκρατίας ήταν αιρετά πρόσωπα. Σε κάθε κοινή συγκατοίκηση, σε κάθε κοινότητα χριστιανική, μετά την εκλογή τους στο αξίωμα αυτό είχαν υποχρέωση να ασκούν στοιχειώδη διοικητικά και δικαστικά καθήκοντα στο χριστιανικό πληθυσμό. Από τις κυριότερες υποχρεώσεις τους ήταν: ο καταμερισμός σε κάθε οικογένεια των φόρων, η είσπραξή τους και η πληρωμή χρεών της κοινότητας, η τήρηση της τάξης και γενικά η διαχείριση των τρεχόντων ζητημάτων που αφορούσαν στη χριστιανική κοινωνία.

Ο ι δημογεροντίες ήταν θεσμός διοικητικός, ήταν η αναβίωση των κοινοτήτων στα χρόνια της δουλείας που τις έφερε στο προσκήνιο η ανάγκη και ευνόησε την εδραίωσή τους η παχυλή αμάθεια, η νοητική αδράνεια και η υπεροπτική περιφρόνηση του πολεμόχαρου Τούρκου κατακτητή. Το σύστημα των Δημογεροντιών συνεχίστηκε στη διάρκεια της απελευθερωτικής και κοινωνικής επανάστασης του 1821 και καθιερώθη επίσημα από τη συνέλευση της Τροιζήνας. Μεταβολές του συστήματος των δημογεροντιών εφαρμόστηκαν με δύο διατάγματα της κυβέρνησης του Καποδίστρια. Το πρώτο στις 16/4/1828 και το δεύτερο την 1/1/1830. Με αυτό, το δεύτερο, οι δημογέροντες δεν ήταν πια αιρετοί αλλά διορίζονταν από την κυβέρνηση. Στα χρόνια της αντιβασιλείας με το ψήφισμα του “περί δήμων νόμου” έπαψαν να υπάρχουν οι δημογέροντες και οι δημογεροντίες. Με το ψήφισμα αυτό δεν ξαναβγήκαν στα Βάτικα αιρετοί δημογέροντες. Οι τελευταίοι ήταν οι,

"εν Λάχι τη 16 Μαϊου 1833 Δημογέροντες,
Παναγιώτης Μιχαλέτου και Δημήτριος Κοκκινάκης"
Από την ορθή γραφή των μικρωνύμων και των επωνύμων εικάζεται ότι οι αντιπρόσωποι αυτοί του λαού των Βατίκων ήταν κάτοχοι αρκούσης, για την εποχή εκείνη, παιδείας.

Σημ.

1. Νικολ. Π. Παπαδοπούλου κατακαημένου Μοριά σελίδες του 1821, τομ Α΄, Αθήναι 1974.
2. Δικ. Βαγιακάκου: Κρήτες πρόσφυγες στην Πελοπόννησ
ο επί Καποδίστρια. ΜΝΗΜΟΣΥΝΑΙ, τομ Α΄, 1967 Αθήναι και 1968 - 1969, Αθήναι
3. Χρ. Διπλάρου. Ανέκδοτες Σημειώσεις
4. Μιχ. Γ. Βλάμου. Απαντήσεις των Δημογερόντων του 1833 στα περί νομικών εθίμων ερωτήματα.

( Δημοσίευση Εφημερίδας ''ΤΑ ΒΑΤΙΚΑ'' φύλλο 258 - Φεβρουάριος 2008 )