Του Τζώρτζη Ανωμήτρη          Βιογραφικό & Αρθρογραφία

Κατά τη διάρκεια του ιερού και μεγαλειώδους αγώνα του '21, ο ηρωικός λαός αυτής της χώρας, ο οποίος σήκωσε το ανάστημά του ενάντια στο δυνάστη του, αγωνιζόταν να πετύχει τρεις στόχους: την εθνική αποκατάσταση, την πολιτική επιβίωση και την πνευματική αναγέννησή του.
Ο Καποδίστριας ήρθε να κυβερνήσει μια χώρα η οποία από τη φωτιά του πολέμου «έβγαζε καπνό ακόμα». Η ανέχεια ήταν ανασταλτικός παράγοντας για κάθε ανορθωτική προσπάθεια. Το ελληνικό κράτος το οποίο αναγνωρίστηκε με το πρωτόκολλο του Λονδίνου είχε εξέλθει, στο τέλος του Αγώνα, «πυρίκαυστον».

Σχετικά με την παιδεία, παρά την κατά τόπους ύπαρξη σχολείων, όπως γράφει σε έκθεσή του ο Γραμματέας της Εκπαίδευσης Μιχ. Σούτσος, «μέχρι του 1828 ουδέν ουσιαστικόν αποτέλεσμα είχε προκύψει εις τον τομέα της εκπαιδεύσεως» (1).

Η επιθυμία, όμως των Ελλήνων να χρησιμοποιηθεί η παιδεία ως πνευματικό όπλο στο ειρηνικό πάλεμα της ζωής ήταν αμετάκλητη απόφασή τους να βρει την εφαρμογή της στην πράξη.

Είναι συγκινητικό και άξιο θαυμασμού να διαβάζει κανείς σε έγγραφα της εποχής για μαχητές που γύρισαν στις εστίες τους, ότι μια από τις κύριες φροντίδες τους ήταν να ιδρύσουν και να συντηρήσουν σχολεία, να μάθουν τα παιδιά τους γράμματα και να γίνουν χρήσιμοι άνθρωποι σε μια καλλιεργημένη κοινωνία.

Η επιθυμία αυτή είχε την απήχησή της και βρήκε την ενσάρκωσή της στα πατριωτικά αισθήματα και στους οραματισμούς του Ιω. Καποδίστρια, προσωπικότητας από τις πλέον σημαντικές στην ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας και με πανευρωπαϊκή καταξίωση.

Τα μέτρα που πήρε ο Καποδίστριας για την παιδεία ήταν: Η οργάνωση της Γραμματείας των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως, στην οποία, με απόφαση της Δ΄ Εθνικής Συνελεύσεως των Ελλήνων, στο Άργος, τον Ιούλιο του 1829, «ανετέθη η διοργάνωσις της Εκπαιδεύσεως στο ελληνικό κράτος».

Άλλα μέτρα ήταν, η ίδρυση, τον Μάη του 1829, Ορφανοτροφείου στην Αίγινα στο οποίο λειτουργούσε και αλληλοδιδακτικό σχολείο, όπως και η ίδρυση, το Νοέμβρη του 1829, του Κεντρικού Σχολείου Αιγίνης, όπου εκπαιδεύονταν αλληλοδιδάσκαλοι και μετεκπαιδεύονταν οι μέχρι τότε διδάσκαλοι των κοινών γραμμάτων. Η οργάνωση των σχολείων είναι θέμα που δεν είναι δυνατόν να αναπτυχθεί στον περιορισμένο αυτό χώρο,

Στη λιγόχρονη ζωή του, στο πηδάλιο της διακυβέρνησης της χώρας, έβαλε τις βάσεις για τη στοιχειώδη μόρφωση των νέων και στόχευε, στην μέσα από την ανώτατη παιδεία, άνοδο του ελληνισμού, στην ακτινοβολία του ελληνικού πνεύματος και στην κατάκτηση επίζηλης θέσης της Ελλάδας ανάμεσα στις ευρωπαϊκές χώρες. Ο λιγόχρονος βίος του, ως Κυβερνήτη του ελληνικού κράτους, έκανε τα θεμέλια που έχτιζε για την πνευματική και ηθική καλλιέργεια των Ελλήνων να σωριαστούν σε συντρίμμια.

Ένα από τα πρώτα σχολεία της καποδιστριακής περιόδου λειτούργησε στην Μονεμβασία, δια «συνδρομής των κατοίκων» της περιοχής και με την έγκριση της κυβέρνησης. Σε κρατικό έγγραφο που έχει εκδοθεί στην Αίγινα, την πρώτη πρωτεύουσα της Ελλάδος, αναφέρεται η δραστηριότητα κατοίκων της Μονεμβασίας και των Βατίκων σχετικά με τη σύσταση σχολείου στη Μονεμβασία η οποία ήταν το κέντρο της επαρχίας. Αναφέρονται και ονόματα Βατικιωτών οι οποίοι από τους πρώτους πρόσφεραν χρήματα για τη λειτουργία του σχολείου.

Πριν από 21 χρόνια, από τις στήλες τοπικού εντύπου(2), είχαμε παρουσιάσει το έγγραφο με τίτλο: ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ ΚΑΤΟΙΚΩΝ ΤΗΣ ΚΩΜΟΠΟΛΕΩΣ ΒΑΤΙΚΩΝ ΕΡΑΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΥΠΕΡ ΣΥΣΤΑΣΕΩΣ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΕΝ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑ

(Αναδημοσιεύουμε το έγγραφο. Αρ. φύλλ. 37, έτος Δ΄)

«Εν Αιγίνη 15 Μαϊου 1829

Συνεισφορά εν Μονεμβασία υπέρ συστάσεως Σχολείου. Ο ενοικιαστής των ελαιοπροσόδων Τοπαλτιού(3) και Βατίκων Κυριακός Κουτζουλέντης γροσ. 350. Ο Κυριακός Κοσμάκης επρόσφερεν εις ομολογίαν χρέους καθαρού προς αυτόν της κωμοπόλεως Βατίκων γροσ. 530. Ο Παναγ. Σαραντίτης 100, ο Δημ. Κοκκινάκης 100, ο Νικολ. Καράς 50, ο Κων. Τσαλαβούτας 140.

Περιπλέον η επαρχιακή δημογεροντία εξ ονόματος των κοινοτήτων της επαρχίας, εις τας οποίας είχον ενοικιαστεί το παρελθόν έτος οι πρόσοδοι παρεχώρησεν την σύναξίν του από μελισσών εθνικού δικαιώματος εις όφελος της σχολής, Συνήχθησαν γρόσια 300.»

Την εποχή εκείνη ενοικιαστής των ελαιοπροσόδων των Βατίκων ήταν ο Κυρ. Κουτζουλέντης. Το όνομα αυτό σώζεται σήμερα ως παρωνύμιο στον Αγ. Γεώργιο και στην Ελαφόνησο με την αποβολή της συλλαβής -τζου-. Έμεινε δηλαδή ο τύπος Κουλέντης. Ακόμα, ως επίθετο, Κουλέντης, υπάρχει στον Ασωπό (Παπαδιάνικα) Λακωνίας.

Αναφερόμαστε, επίσης στα ονόματα των Βατικιωτών του εγγράφου: Σαραντίτης, Κοκκινάκης, Καράς, Τσαλαβούτας, οι οικογένειες των οποίων ήταν κοινωνικοί και οικονομικοί παράγοντες του τόπου, όπως π.χ ο δήμαρχος του Μαλεού Γ. Σαραντίτης και δημογέροντας του Bοιού Δημ. Κοκκινάκης. Για ορισμένους από αυτούς έχουμε παρουσιάσει από τις στήλες του «Β.» αριστεία ανδρείας που πήρανε στην Οθωνική περίοδο για τη συμμετοχή τους στον Αγώνα του '21. Ο Δημ. Κοκκινάκης εξακολουθεί να κατέχει το αξίωμα του Δημογέροντα στο δήμο του Βοιού και αργότερα, όπως φαίνεται σε έγγραφο(4).
οι Δημογέροντες Παναγιώτης Μιχαλέτος Δημήτριος Κοκκινάκης
Εν Λάχι 16 Μαρτίου 1833

Ίσως να αναρωτηθεί ο αναγνώστης, ποιος ο λόγος που έκανε τους Βατικιώτες να παρακινηθούν και να πρωτοστατήσουν για τη λειτουργία σχολείου στη Μονεμβασία. Η παιδεία, «τα γράμματα» όπως τα έλεγε ο λαός, ήταν μαγνήτης που προκαλούσε το ενδιαφέρον του κόσμου. Το σχολείο ύστερα από τους αιώνες της σκλαβιάς και στη συνέχεια του πολύχρονου αγώνα για την ανεξαρτησία, ήταν πόθος που δεν μπορούσε εύκολα να υλοποηθεί. Δεν ήταν εύκολο να ιδρυθεί σε χωριά ή σε κώμες αλλά σε διοικητικό επαρχιακό κέντρο όπως η Μονεμβασία.

Παίρνοντας σαν συγκριτικό στοιχείο το Γυμνάσιο-Λύκειο της Νεάπολης σε σχέση με τα χωριά των Βατίκων σήμερα, μπορούμε να παραλληλήσουμε με το σχολείο της Μονεμβασίας της εποχής εκείνης. Ένα σχολείο για όλη τη γύρω περιοχή. Πληροφορίες για τα σχολεία της Μονεμβασίας, του Φαρακλού, της Συκιάς και της Κρεμαστής, τις μεγαλύτερες κώμες της περιοχής αυτής, ευρίσκονται σε έκθεση του επιθεωρητή Ιω. Π. Κοκκώνη προς την κυβέρνηση του Καποδίστρια με τίτλο:

«ΕΚΘΕΣΙΣ Ι. ΚΟΚΚΩΝΗ(5) ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΛΑΚΕΔΑΙΜΟΝΟΣ ΚΑΙ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ Προς την επί των εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως Γραμματείαν Ο Επιθεωρητής των κατά την Πελοπόννησον διδακτικών καταστημάτων Εις την επαρχίαν Λακεδαιμονίας…
… Εις δε το τμήμα της Μονεμβασίας, σχολείον αλληλοδιδακτικόν δεν υπάρχει, παρά το εις αυτό το φρούριον μέσα ευρισκόμενον…» Στο σχολείο αυτό διδάσκαλος για δύο χρόνια ήταν ο Κυριάκος Χατζηπέτρου Βενιζέλος(6) «εν παιδίον 14 ετών», το οποίον «διδάσκει 26 παιδάρια κατά την μέθοδον του Συνεσίου(7), με ικανήν ετοιμότηταν και εμβρίθιαν…»

Κάλεσε ο επιθεωρητής τους κατοίκους και τους δημογέροντες και τους συμβούλεψε να προσφέρουν εξ ιδίων αλλά και από τα εισοδήματα «ερημωμένων τινών μοναστηρίων, τα οποία ο μεν και ο δε σφετερίζονται, δεύτερον ένα ή δύο φοίνικας εις τους χιλίους της τιμής των δια δεκαετίαν διδομένων εθνικών κτημάτων πληρωνόμενος υπό του ενοικιαστού… Τους είπα, ερωτηθείς, ότι εμπορούν να καθυποβάλωσι τα προβλήματα των τοιούτα δι’ αναφοράς των εις της σεβ. ημών Κυβερνήσεως την επίκρισιν κατά το 11 άρθρον του υπ’ αριθ. 735 Διατάγματος. Αν εγκριθώσι υπό της κυβερνήσεως οι πόροι ούτοι συναζόμενοι και διοικούμενοι υπό ανθρώπων τιμίων, θέλουν εξαρκεί όχι μόνον εις την συντήρησιν των εν Μονεμβασία σχολείων, αλλά και εις ενός έτι αλληλοδιδακτικού σύστασιν εις καμμίαν άλλην του τμήματος κεντρικήν κωμόπολιν».

«Κεντρική κωμόπολις» με πυκνό αστικό πληθυσμό ήταν την εποχή εκείνη το Φαρακλό, η «κωμόπολις Βατίκων» του αναφερόμενου εγγράφου. Σύμφωνα με τα ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ (8): Το Φαρακλό είχε οικογένειες 105 ψυχές 419 και το γειτονικό Μεσοχώρι είχε οικογένειες 78 ψυχές 311 Η Μονεμβασία αυτόχθονες οικογένειες 70 ψυχές 341 πάροικοι (9) οικογένειες 66 ψυχές 318 Από την «Έκθεση» του Ιω. Κοκκώνη, του τέλους του 1830 αντλούμε πληροφορίες για την κατάσταση των τριών σχολείων της περιφέρειας της Μονεμβασίας. Άλλα σχολεία δεν αναφέρονται στην «Έκθεση».
Στα δύο σχολεία από αυτά δίδασκαν απαίδευτοι, αστοιχείωτοι άνθρωποι, που δεν μπορούσαν ούτε το όνομά τους να σκαλίσουν, όχι στο χαρτί γιατί ήταν είδος πολυτελείας ή με κοντύλι σε πλάκα, που και αυτά στα σπάνια είδη συγκαταλέγονταν, αλλά σε ξύλινο πλαίσιο γεμάτο άμμο10 ή χώμα, όπου ορνιθοσκάλιζαν, διδάσκοντες και διδασκόμενοι, κολλυβογράμματα. Ένας τέτοιος δάσκαλος δίδασκε την εποχή εκείνη στη Συκιά και, όπως λέει ο Ιω. Κοκκώνης:

«Εις Συκέαν είναι εις άθλιος χουλιαροποιός11 μη δυνάμενος ουδέ να αναγνώσει ελευθέρως, όστις διδάσκει 13 παιδάρια τα κολλυβογράμματα. Εις την κωμόπολιν ταύτην, κέντρο ούσαν πέντε ή εξ πέριξ χωρίων ήτο καλόν να συστηθή εν αλληλοδιδακτικόν. Για τα Βάτικα γράφει ο ίδιος πιο κάτω: «Εις το Φαρακλόν, κέντρο των πέντε χωρίων των Βατίκων (12) περιέχοντος έως 210 οικογενείας, εμπορεί ομοίως να συστηθή αλληλοδιδακτικόν. Έχουσι κατά το παρόν οι Φαρακληνοί ένα νέον 18 ετών διδάσκοντα 30 παίδας τα κολλυβογράμματα και λαμβάνοντα εν τάληρον παρ’ εκάστου κατ’ έτος και το ψωμίον του».

Συνεχίζει στην έκθεσή του ο επιθεωρητής: «Εις την Kρεμαστήν έχουσιν παρομοίως έναν κολλυβογραμματοδιδάσκαλον, διδάσκοντα έως 20 παιδία. Τούτο γίνεται, ως μ’ εβεβαίωσαν, υπό των εκεί, δια να φαίνονται τάχα ότι έχουσι διδάσκαλον, πληρωνόμενον, από το εισόδημα του εκεί μοναστηρίου, ως είχε διατάξει η σεβ. ημών Κυβέρνησις: το εισόδημά όμως τούτο το οποίον λέγουσιν, ότι είναι ικανόν εις μίσθωσιν ενός αλληλοδιδακτικού διδασκάλου, κατεβρόχθησαν ο εκεί αρχιερεύς (Ρέοντος και Πραστού) ομού με τον πρόκριτον Παπα-Μιχαλόπουλον.

Ο επιθεωρητής των κατά την Πελοπόννησον διδακτικών καταστημάτων Ι.Π. ΚΟΚΚΚΩΝΗΣ
Εν Μονεμβασία - τη 28 Νοεμβρίου 1830

Στο Φαρακλό, λοιπόν, λειτουργούσε ιδιαίτερον σχολείον(13) πριν εφαρμοστεί σαν εκπαιδευτικό σύστημα η αλληλοδιδακτική μέθοδος.

Από τις ελάχιστες πληροφορίες της εκθέσεως Κοκκώνη και με κριτήριο τον μεγάλο αριθμό των 30 μαθητών, θεωρούμε ότι ορισμένοι από αυτούς φοιτούσαν από προηγούμενα έτη. Επίσης από τη φράση « λαμβάνοντα εν τάληρον παρ’ εκάστου κατ’ έτους», θεωρούμε ότι το ιδιαίτερον σχολείον της «κωμοπόλεως Βατίκων» λειτουργούσε από το έτος 1828 ή 1829, πριν δηλαδή να αρχίσει να εφαρμόζεται σε έκταση η αλληλοδιδακτική μέθοδος διδασκαλίας. Ενισχυτικό του συμπεράσματός μας αυτού είναι ότι οι διδάσκαλοι πληρώνονταν μέχρι το έτος 1829 από τους κατοίκους. Οικονομικές, όμως, δυσκολίες της κυβερνήσεως επέτρεψαν να συνεχιστεί αυτό ως το 1830.

Ακόμα, στην «Έκθεση» Κοκκώνη, από τη φράση, «και το ψωμίον του» βγαίνει το συμπέρασμα ότι ο διδάσκαλος του Φαρακλού δεν ήταν «Φαρακληνός» αλλά από άλλη περιοχή.

Το ιδιαίτερον σχολείον του Φαρακλού λειτούργησε ύστερα από συνέλευση και απόφαση των κατοίκων των Βατίκων κατόπιν προτροπής του «διοικητού(14) Λακεδαίμονος και Μονεμβασίας, Νικ. Μπούκουρα». Δραστήριος και νουνεχής, ο Μπούκουρας, εργάστηκε αποδοτικά σύμφωνα με τις κυβερνητικές επιταγές. Γνώριζε πολύ καλά τα Βάτικα και είναι ο κύριος συντελεστής της ακριβοδίκαιης εγκατάστασης των 101 οικογενειών, συνολικά 363 ψυχών, Κρητικών προσφύγων στην πλειοψηφία γυναικοπαίδων, σε όλα τα χωριά των Βατίκων, αλλά και σε κατάλληλες για φιλοξενία ακατοίκητες περιοχές τους στο τέλος του έτους 1830(15).

Όπως για τα περισσότερα σχολεία της Καποδιστριακής περιόδου, έτσι και για το σχολείο των Βατίκων δεν κατορθώσαμε μέχρι σήμερα να συγκεντρώσουμε περισσότερα στοιχεία.

Τα γερά θεμέλια του Καποδίστρια στη διακυβέρνηση της κατερειπωμένης χώρας σωριάστηκαν σε χαλάσματα στις 27 Σεπτεμβρίου του έτους 1831. Κόπηκε, αδόκητα, το νήμα της ζωής του και μαζί διαλύθηκαν οι οραματισμοί του για την αναγέννηση της Ελλάδος.

Στους ζοφερούς μετακαποδιστριακούς χρόνους της Αντιβασιλείας, καθώς και στους πρώτους χρόνους της βασιλείας του Όθωνα δεν καταφέραμε να συναντήσουμε στοιχεία για την προαγωγή του σχολείου του Φαρακλού. Συναντήσαμε, όμως, γραπτές πληροφορίες για την «αξιομνημόνευτη προσωπικότητα» του Θεόδωρου Δημ. Κοκκινόπουλου, ο οποίος «έμαθε καλά γράμματα» και δίδαξε στο σχολείο του Φαρακλού τα φιλομαθή παιδιά των Βατίκων.

Στην πηγή από την οποία αντλούμε πληροφορίες για το διδάσκαλο Θ.Δ. Κοκκινόπουλο, δεν αναφέρονται όσα θα θέλαμε στοιχεία για την ιδιότητά του αυτή. Στόχος του δημοσιεύματος που συμβουλευτήκαμε είναι συμβολαιογραφικού τύπου πράξεις αγοραπωλησίας εκτάσεων γης στον Αρχάγγελο.

Δίνουμε απόσπασμα από την επιμελημένη εργασία του Γεωργίου Χώρα δ.θ. και Διευθυντή του Υπουργείου της Παιδείας(16).

«Ο Θεόδωρος Δ. Κοκκινόπουλος γενόμενος κύριος του μεγαλύτερου τμήματος του Αρχαγγέλου είναι αξιομνημόνευτος προσωπικότης της περιοχής. Υιος μυλωθρού από τα Τάλαντα, έμαθε καλά γράμματα δια την εποχή του, και ενωρίς μετήλθε τον γραμματοδιδάσκαλον εις το χωρίον Φαρακλό Βοιών Λακωνίας. Είχεν όμως και ανήσυχον ψυχήν και ηγετικά προσόντα. Ευθυτενής, γενναίος και υψηλού αναστήματος επεβάλετο άμα τη εμφανίσει».

Σημ.
1- Γρηγ. Κωνσταντά. Επίσημος έκθεσις περί παιδείας κατά την Ελληνικήν Επανάστασιν.
2- Τζ. Ανωμήτρη. Εφημερίδα ο «βατικιώτης» αρ. φ. 114 Μάρτης του 1986.
3- Τοπ' αχτί, στην τουρκική γλώσσα σημαίνει, τα προάστια. Εδώ, τα γύρω από τη Μονεμβασία. «Στατιστικά στοιχεία της Επιδαύρου Λιμηράς κατά το 1828: Επιμέλεια της Ελ.Μπελιά. ΛΑΚΩΝΙΚΑΙ ΣΠΟΥΔΑΙ τομ. Ε΄, σελ. 104 Αθήναι 1980.
4- Μιχ. Βλάμου. Αι απαντήσεις των Δημογερόντων Μονεμβασίας, Βατίκων και Αθηνών στα περί νομικών εθίμων ερωτήματα του Υπουργείου Δικαιοσύνης κατά το 1833. Πειραιάς 1999.
5- Η παιδεία κατά τον Αγώνα και επί Καποδίστρια. Κείμενα - Πηγαί της Ελληνικής Επαναστάσεως. Γ.Α.Κ. Υπουργ. Θρησκείας, φ. 33, Σχολικά, 1830.
6- Με επιφύλαξη για την ορθότητα όσων ακολουθούν, όπως το διατυπώνει ο Τρύφων Ευαγγελίδης στο σύγγραμά του, «Η παιδεία επί τουρκοκρατίας» τομ. 1ος, σελ. 338, λέει: «Ούτος είναι ο πατήρ του Πρωθυπουργού Ελευθερίου Κ. Βενιζέλου.»
7- Ο ιερομόναχος Συνέσιος Κυριακίδης ήταν απόφοιτος της Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης, ευπαίδευτος και ικανός δάσκαλος. Δίδαξε στη Μονεμβασία από τον Φλεβάρη του 1829 μέχρι τον Μάρτη του 1830. Τον διεδέχθη ο μέχρι τότε υποδιδάσκαλος Κυρ. Χατζη-Πέτρου Βενιζέλος.
8- Στατιστικά στοιχεία της Επιδαύρου Λιμηράς κατά το 1828 οπ.αν.
9- Κάτοικοι της Μονεμβασίας από άλλες περιοχές του ξεριζωμένου ελληνισμού, όπως Ψαριανοί, Ανατολίτες, Κρητικοί κ.ά.
10- Α. Αλεξάνδρου. Η άμμος ως μέσον διδασκαλίας κατά τους χρόνους της δουλείας. Επετηρίς Παρνασσού τομ. Θ'.
11- Τεχνίτης που έφτιαχνε ξύλινα κουτάλια. Τα ξύλινα σκεύη, τότε, χρήσιμα για τις ανάγκες της καθημερινής ζωής είχανε ευρεία διάδοση. Μακρινή απήχηση του βασανισμένου ανθρώπου να αποκτήσει μεταλλικά, είναι η φράση: Θα φάμε με χρυσά κουτάλια.
12- Τα χωριά ήταν: Μεσοχώρι, Λάχι, Άγ. Νικόλαος, Βελανίδια, Καστανιά. Η πεδινή έκταση του κάμπου των Βατίκων και η Ελαφόνησος ήταν αραιοκατοικημένες περιοχές και δεν είχαν διαμορφωθεί ακόμα οικισμοί. Μόνο η Πεζούλα, υπήρχε, αραιοκατοικημένη και αυτή.
13- Το ιδιαίτερο σχολείο ήταν κοινό σχολείο στο οποίο δίδασκε κάποιος που ήξερε ανάγνωση και γραφή, λαϊκός και κληρικός και πληρωνόταν από τους γονείς των μαθητών.
14- Έπαρχος ή νομάρχης Λακεδαίμονος και Μονεμβασίας.
15- Δικαίου Βαγιάκου. Κρήτες πρόσφυγες εις την Πελοπόννησον κατά το 1830 επί Καποδίστρια. ΜΝΗΜΟΣΥΝΗ Τομ. Α΄,Β΄ Αθήνα 1967.
16- Γεωρ. Αθ. Χώρα - Ο εποικισμός του λιμένα Αρχαγγέλου Μονεμβασίας και η ιερατική οικογένεια Παγώνη. ΛΑΚΩΝΙΚΑΙ ΣΠΟΥΔΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΑ Τομ. ΠΕΜΠΤΟΣ, ΑΘΗΝΑ 1980.

ΑΛΛΗΛΟΔΙΔΑΚΤΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ, εκ του «αλλήλων διδασκαλία». Οι πλέον καταρτισμένοι μαθητές δίδασκαν τους αρχαρίους, όσα είχανε οι ίδιοι διδαχτεί από τον αλληλοδιδάσκαλο και πάντα κάτω από την επίβλεψή του. Η αλληλοδιδακτική μέθοδος είχε εφαρμοστεί στη Γαλλία από τα μέσα του ΙΗ΄ αι. Ακολούθησε η εφαρμογή της μεθόδου στην Αγγλία με ανάπτυξη του συστήματος από τον Ιωσήφ Λάνκαστερ.

Στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, στο Ιάσιο, με τη μεγάλη και ευημερούσα ελληνική παροικία εφάρμοσε την αλληλοδιδακτική, στα 1818, ο Γεώρ. Κλεόβουλος. Την ίδια εποχή την αλληλοδιδακτική εφάρμοσε στα Επτάνησα ο Αθ. Πολίτης. Στην Ελλάδα η εφαρμογή της αλληλοδιδακτικής μεθόδου βασίστηκε στον « Οδηγό της Αλληλοδιδακτικής μεθόδου» του μεγάλου Γάλλου παιδαγωγού Σαραζίνου, σε μετάφραση του Ιω. Π. Κοκκώνη. Η μέθοδος αυτή καθιερώθη ως η επίσημος δια τα αλληλοδιδακτικά σχολεία του κράτους.
Βλ. Γεν. Εφημερίς της Ελλάδος, φ. 68, 1830.

(Δημοσίευση Εφημερίδας ''ΤΑ ΒΑΤΙΚΑ'' φύλλο 251 - Ιούλιος 2007)